در طبیعت ماده های معدنی بسیاری وجود دارند که یکی از پرکاربردترین آنها زئولیت میباشد. زئولیت که به سنگ جوشان نیز معروف است، از آلومینوسیلیکات تشکیل شده و بعنوان جاذب سطحی در صنایع استفاده میشود. زئولیت ها به رنگ های زرد، قهوه ای مایل به قرمز، سفید و گاها بی رنگ یافت میشوند و به دلیل بخار شدن آب موجود در آن پس از قرار گرفتن در برابر فوتک کانی شناسی، به سنگ جوشان معروف شده اند. سنگ های جوشان ساختاری بلوری به صورت رشتهای، ستونی و مختلط داشته و به دو نوع رسوبی و آتشفشانی تقسیمبندی میگردند. زئولیت های طبیعی در رسوبات ایجاد شده در اعماق دریاها و دریاچه های نمکی و همچنین خاک های دارای خاصیت قلیایی بالا یافت میشوند. در ادامه به بررسی ویژگی ها و کاربردهای این کانی خاص خواهیم پرداخت.
ویژگی های زئولیت ها
- تبادل یونی با سرعت بسیار بالا
- خاصیت کاتالیزوری و جذب سطحی
- متخلخل بودن و قدرت جذب بالا
- قدرت تبادل یونی بسیار زیاد
- تراکم پایین و فضاهای خالی بالا
- درجه بالای آبدار (هیدراته) شدن
- بلور دهیدراته دارای کانال های یکنواختی از نظر مولکولی و اندازه
- ساختمان بلوری و در نتیجه پایدار بودن هنگام بی آب شدن
- هدایت الکتریکی
واژه زئولیت در سال 1756 توسط کانی شناس سوئدی اکسل فردریک کرونستد ابداع شد که این نام از ترکیب دو واژه یونانی "جوش" و "سنگ" تشکیل شده است. از عناصر تشکیل دهنده زئولیت ها میتوان به آلومینیوم و سیلیسیم اشاره نمود که هر چه نسبت این دو عنصر بیشتر باشد، زئولیت خاصیت اسیدی خواهد داشت و هرچه کمتر باشد خاصیت قلیایی پیدا میکنند. همچنین اگر نسبت سیلیسیم به آلومینیوم بزرگتر باشد، زئولیت به نوع رسوبی شناخته میشود و بر عکس آن به صورت آتشفشانی.
کاربردهای زئولیت ها
- در تصفیه آب ها
- استفاده در پکیج های تصفیه فاضلاب بهداشتی و شهری
- در داروسازی و پزشکی (در حال حاضر در حدود ده نوع دارو در دنیا با استفاده از زئولیتها ساخته شده که برخی از آنها بر پایهی خواص «ضد سرطانی» و «ضد باکتری» و «ضد میکروبی» هستند.)
- تولید مواد غذایی برای دام و طیور
- جلوگیری از آلودگی آبها در کشاورزی بر اثر کودهای شیمـیایی
- جلوگیری از رشد سموم در خاک، ساقه و برگها و محصولات کشاورزی
- به عنوان پر کننده در صنایع کاغذسازی
- کنترل کننده بو و رطوبت حیوانات خانگی
- مدیریت زبالههای اتمی
- جذبکننده آلودگیهای نفتی
- استفاده در صنعت سیمان
- استفاده در مصالح ساختمانی
قیمت زئولیت ها
همان طور که گفته شد، زئولیت ها دارای انواع مختلف اسیدی و قلیایی، رسوبی و آتشفشانی میباشند. بر همین اساس نرخ و قیمت این گروه از کانی ها متغییر بوده و با توجه به داخلی یا خارجی بودن و همچنین ویژگی های شیمیایی آنها تعیین می گردد.